مرکز آمار ایران در تازه‌ترین چکیده نتایج طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی سال ۱۴۰۴، جزئیات تازه‌ای از ترکیب مخارج خانوارها منتشر کرده است. داده‌های این گزارش نشان می‌دهد مسکن همچنان یکی از اصلی‌ترین اجزای هزینه زندگی خانوارهای ایرانی است؛ وزن آن در بودجه خانوارهای شهری به‌مراتب بیشتر از خانوارهای روستایی است.
متوسط کل هزینه سالانه یک خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ به حدود ۳۹۱.۹ میلیون تومان رسیده است؛ بر این اساس، می‌توان برآورد کرد که هر خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ به‌طور متوسط حدود ۱۶۳.۴ میلیون تومان در سال برای این گروه هزینه کرده است.
در سال قبل متوسط کل هزینه خانوار شهری حدود ۲۶۹.۳ میلیون تومان بود و مسکن، سوخت و روشنایی ۴۳.۷ درصد از این سبد را تشکیل می‌داد. بنابراین هزینه این گروه در آن سال حدود ۱۱۷.۷ میلیون تومان در سال یا ۹.۸ میلیون تومان در ماه برآورد می‌شود. به این ترتیب، متوسط هزینه سالانه خانوار شهری برای مسکن، سوخت و روشنایی تنها طی یک سال رشدی در حدود ۳۸.۹ درصد داشته است. نکته‌ی قابل توجه این است که سهم این گروه از کل سبد هزینه خانوار شهری از ۴۳.۷ درصد به ۴۱.۷ درصد کاهش یافته است. این یعنی کل مخارج خانوار در سال ۱۴۰۴ به‌شدت افزایش یافته و سایر گروه‌های هزینه‌ای نیز رشد کرده‌اند.
روستایی‌ها چقدر برای مسکن هزینه کردند؟
در مناطق روستایی نیز مخارج خانوار افزایش قابل توجهی داشته است. متوسط کل هزینه سالانه یک خانوار روستایی در سال ۱۴۰۴ به حدود ۲۲۰.۴ میلیون تومان رسیده که نسبت به سال قبل ۵۲.۳ درصد بیشتر شده است.مسکن، سوخت و روشنایی در این سال ۲۲.۴ درصد از سبد هزینه خانوار روستایی را تشکیل داده است. بنابراین متوسط هزینه این گروه حدود ۴۹.۴ میلیون تومان در سال یا نزدیک به ۴.۱ میلیون تومان در ماه برآورد می‌شود.در حالی که در سال ۱۴۰۳ متوسط کل مخارج خانوار روستایی حدود ۱۴۴.۷ میلیون تومان بود و سهم مسکن، سوخت و روشنایی نیز ۲۲.۳ درصد گزارش شده بود. بر این اساس، هزینه این بخش در آن سال حدود ۳۲.۳ میلیون تومان در سال یا ۲.۷ میلیون تومان در ماه بوده است. در نتیجه، هزینه مسکن، سوخت و روشنایی خانوار روستایی طی یک سال حدود ۵۳ درصد افزایش یافته است.
مقایسه شهر و روستا نیز شکاف قابل توجهی را نشان می‌دهد. خانوار شهری در سال ۱۴۰۴ برای این گروه بیش از سه برابر خانوار روستایی هزینه کرده است.
تغییر سهم مالکیت و اجاره‌نشینی خانوارهای شهری و روستایی ایران، ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴
طبق این گزارش ساختار تصرف مسکن در مناطق شهری ایران طی سال‌های اخیر تغییر بزرگی نکرده است. در سال ۱۴۰۴ حدود ۷۰٫۶ درصد خانوارهای شهری در واحد مسکونی ملکی زندگی کرده‌اند و سهم خانوارهای اجاره نشین مناطق شهری ۲۲٫۸ درصده بوده است. این ارقام در مقایسه با سال‌های قبل از ثبات نسبی الگوی مالکیت و اجاره در شهرهای کشور حکایت دارد. در این گزارش به نتایج کلی این طرح در بخش مسکن می‌پردازیم.
براساس چکیده نتایج طرح آمارگیری هزینه و درآمد خانوارهای شهری و روستایی سال ۱۴۰۴، از هر ۱۰۰ خانوار شهری، حدود ۷۱ خانوار مالک، نزدیک به ۲۳ خانوار مستأجر و حدود ۶ تا ۷ خانوار دارای اشکال دیگری از تصرف مسکن بوده‌اند.
بررسی روند آمار سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ طی این دوره شش‌ساله نشان می‌دهد تقریبا در محدوده ۶۸ تا ۷۰ درصد نوسان کرده است. سهم مالک‌نشینی خانوارهای شهری در سال ۱۳۹۹ معادل ۶۸.۴ درصد بود. این نسبت در سال ۱۴۰۰ به ۶۸.۳ درصد و در سال ۱۴۰۱ به ۶۸ درصد رسید. پس از آن، سهم مالکیت در سال ۱۴۰۲ به ۶۸.۹ درصد و در سال ۱۴۰۳ به ۶۹.۱۹ درصد افزایش یافت و سرانجام در سال ۱۴۰۴ در سطح ۷۰٫۶ درصد قرار گرفت.
در بخش اجاره نیز وضعیت مشابهی مشاهده می‌شود. سهم خانوارهای اجاره‌نشین شهری از ۲۲.۹۱ درصد در سال ۱۳۹۹ به ۲۲.۷۹ در سال ۱۴۰۴ درصد کاهش یافت.در نتیجه، فاصله سهم اجاره‌نشینان شهری در ابتدا و انتهای دوره تقریبا یکسان است. باید دقت داشت این آمار به معنای ثابت بودن تعداد مستأجران نیست؛ زیرا جدول سهم خانوارها را نشان می‌دهد و با تغییر تعداد کل خانوارهای شهری، تعداد مطلق خانوارهای اجاره‌نشین نیز می‌تواند تغییر کند. آنچه با اتکا به این گزارش می‌توان گفت، ثبات نسبی سهم اجاره‌نشینی است.
درکنار این آمار منتشر شده باید توجه کرد در سال ۱۴۰۴ حدود ۷۰ درصد خانوارهای شهری در گروه ملکی قرار داشته‌اند. بنابراین نزدیک به ۳۰ درصد خانوارهای شهری مالک محل سکونت خود در قالب تعریف این جدول نبوده‌اند. از این میزان، ۶.۵۳ درصد در گروه سایر قرار گرفته‌اند. این گروه آخر، خانوارهایی را شامل می‌شود که اشکال دیگری از تصرف مسکن را دارند.
آمارهای رسمی سال ۱۴۰۴ از تفاوت قابل توجه الگوی مالکیت مسکن میان خانوارهای شهری و روستایی ایران حکایت دارد. در حالی که حدود ۷۰٫۶ درصد خانوارهای شهری در مسکن ملکی سکونت دارند، این نسبت در مناطق روستایی به ۹۰.۵۳ درصد می‌رسد؛
بنابراین اختلاف سهم مالک‌نشینی شهر و روستا در سال ۱۴۰۴ به ۲۱.۸۳ واحد درصد می‌رسد. سهم اجاره‌نشینی در مناطق شهری تقریبا شش برابر مناطق روستایی است. مقایسه آمار سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۴ نشان می‌دهد فاصله مالکیت شهر و روستا از حدود ۱۸ واحد درصد در سال ۱۳۹۹ به نزدیک ۲۱.۸ واحد درصد در سال ۱۴۰۴ رسیده است.
